دستگاه فور

آشنایی با دستگاه فور:

بیشترین کاربرد این دستگاه در آزمایشگاه است به طوری که برخی به آن آون یا فور آزمایشگاهی می گویند. تجهیزاتی که در این دستگاه قرار می گیرند در برابر بخار آب آسیب می بینند اما تحمل دمای بالا را دارند. دمای فور از 30 تا 350 درجه سانتی گراد می باشد و بر اساس نوع تجهیزاتی که در آن قرار می گیرند، دما توسط ترموستات دستگاه تنظیم می گردد. این دستگاه نمی تواند تمام میکروارگانیزم ها را به طور کامل از بین ببرد و برای استریل کامل تجهیزات لازم است ازدستگاه اتوکلاو استفاده شود.

کاربردهای دستگاه فور:

ظروف شیشه ای و فلزی مانند پیپت، لوله های آزمایشگاهی، پنس، قیچی و تیغ جراحی به وسیله این دستگاه استریل می شوند. هم چنین نوک قلم الکتروکوتر و اره های جراحی نیز با این دستگاه ضدعفونی می شوند. فور آزمایشگاهی به منظور استریل کردن تجهیزات یا قرار دادن نمونه های آزمایشگاهی در آن استفاده می شود. المنت های دستگاه طوری قرار داده شده اند که در چنین شرایطی پرتوهای گرمایشی را به طور غیر مستقیم به نمونه ها انتقال می دهند. این دستگاه در سه کاربرد زیر استفاده می شود:

– خشک کردن نمونه های آزمایش به بهترین شکل ممکن.

– گرم کردن محیط کشت بدون آن که نمونه ها خشک شوند و رطوبت خود را از دست بدهند.

– گرم کردن و خشک کردن هم زمان نمونه ها که در آن نمونه دچار تغییرات شیمیایی می شود و کاربرد درمانی دارد.

اجزای دستگاه فور:

– محفظه داخلی دستگاه: این محفظه از جنس فولاد یا استیل ضد زنگ است که در برابر حرارت بالا مقاوم می باشد و در داخل آن سنسور دما و ترموکوپل قرار داده می شود.

– المنت های گرم کننده: در فور بسته به کاربرد و توان الکتریکی دستگاه یک یا دو المنت گرم کننده وجود دارد که حرارت مورد نیاز آون را تامین می کنند. این المنت ها در کناره دیواره خارجی دستگاه و در تماس با آن قرار دارند و فلزی هستند که بر روی آن ها پوشش سرامیک نسوز قرار داده می شود که از انتقال جریان الکتریکی به محفظه دستگاه جلوگیری می کند.

– عایق های حرارتی: میان دو جداره محفظه دستگاه عایق حرارتی از جنس پشم شیشه قرار داده می شود که جلوی هدر رفتن انرژی را گرفته و از سرد شدن سریع داخل محفظه و گرم شدن بیش از حد دستگاه و مدارهای الکتریکی آن جلوگیری می کند.

– فن دستگاه: این بخش وظیفه چرخاندن هوا در داخل محفظه دستگاه را به عهده دارد و باعث می شود تمام نقاط دستگاه به صورت یکنواخت گرم شوند.

– تایمر: زمان سنج یا تایمر دستگاه، زمان حرارت دادن تجهیزات را تعیین می کند.

– سیستم حفاظتی دستگاه: یکی از نکات مهم در دستگاه فور وجود سیستم حفاظت حرارتی و الکتریکی است که مانند فیوز بوده و در شرایط اضطراری به منظور محافظت از دستگاه و کاربر، جریان را قطع می کند.

– سیستم کنترل و نمایش دمای داخل محفظه فور: سیستم دمایی داخل دستگاه می تواند مجزا یا یکپارچه باشد. این سیستم می تواند به صورت ترموکوپل یا میکروپروسسوری همراه با سنسورهای دقیق و حساس باشد. علاوه بر این دما می تواند به صورت دماسنجی یا برد الکتریکی همراه با سنسور حرارتی و نمایشگر نشان داده شود.

انواع فور:

دستگاه فور بر اساس ظرفیت و حجم آن دارای انواع مختلف است که معمولا 55 لیتری، 40 لیتری و 27 لیتری می باشند. اما بر اساس ساختار و کاربردی که دارد نیز دارای انواع مختلف است:

– فور ساده: این نوع آون کاربردی بسیار آسانی دارد. از مشخصات آن می تواند به عدم وجود ترمومتر و دریچه تخلیه بخار و نداشتن نشانگر دمای داخل دستگاه اشاره کرد. این نوع فور قابل کالیبره کردن نیست و دقت دمایی آن حدود 10 درجه سانتی گراد است. آون ساده برای استریل کردن تجهیزات فلزی اتاق جراحی و مطب دندانپزشکی استفاده می شود.

– فور دیجیتال: فور یا آون دیجیتال دارای ترمومتر و دریچه تخلیه بخار است و در بعضی دماها می توان آن را کالیبره کرد. دقت دمایی این دستگاه 5 درجه و نسبت به فور ساده بالاتر است. معمولا در این دستگاه دما تا 250 درجه بالا می رود.

– فور هوشمند: آون هوشمند دارای تایمر، دریچه تخلیه بخار، ترموستات و ترمومتر است. هم چنین سیستم هشدار و کالیبراسیون آن به صورت اتوماتیک عمل می کند. دقت دمایی این دستگاه از دو مدل قبلی بالاتر و حدود 2 درجه سانتی گراد است و دمای دستگاه تا 200 درجه سانتی گراد بالا می رود. فور هوشمند رومیزی است و اغلب در آزمایشگاه های طبی استفاده می شود.

– فور هوشمند فن دار: این دستگاه دارای ترمومتر، ترموستات، تایمر، فن و دریچه تخلیه بخار است و مانند مدل قبلی، سیستم کالیبراسیون و هشدار آن نیز اتوماتیک می باشد. دقت دمایی آن 1 درجه است و دما را تا 200 درجه سانتی گراد بالا می برد.

– آون دمای بالا: این نوع آون مناسب آزمایشگاه های تخصصی فیزیک است و دما را تا 600 یا 700 درجه سانتی گراد افزایش می دهد.

– آون خلاء یا وکیوم: فور خلاء برای استریل کردن کردن تجهیزات استفاده می شود که نسبت به اکسیژن حساس هستند و لازم است در خلاء استریل شوند. این دستگاه در آزمایش های فلزات و ذوب آن ها استفاده می شود و هوای داخل آن توسط پمپ خلاء تخلیه می شود. در این دستگاه دما تا 1100 درجه بالا می رود.

نحوه استفاده از دستگاه فور:

دمای دستگاه بین 30 تا 350 درجه سانتیگراد تنظیم می شود اما معمولا دما در 180 درجه یا بیشتر تنظیم شده و تجهیزات به مدت 45 تا 60 دقیقه در دستگاه می مانند تا ضد عفونی شوند. اگر تجهیزات در دمای 160 درجه قرار داده شوند لازم است 2 ساعت در دستگاه باقی بمانند. هم چنین در 171 درجه 1 ساعت، در 180 درجه نیم ساعت و در 191 درجه به مدت 6 تا 10 دقیقه تجهیزات استریل می شوند. برای استفاده از دستگاه لازم است تجهیزات شسته و خشک شوند و داخل دستگاه نیز خشک گردد. سپس دستگاه روشن می شود تا گرم شود و در پایان کار نیز لازم است ابتدا دستگاه کاملا خشک شود و سپس تجهیزات از آن خارج گردند. تجهیزات خارج شده باید در یک محل مناسب و تمیز نگه داشته شوند.

پریزی که برای اتصال دستگاه به برق استفاده می شود باید اتصال به زمین داشته باشد. هم چنین درب دستگاه باید به خوبی بسته شده باشد و داخل آن از قبل با یک دستمال نخی تمیز خشک شده باشد. پس از پایان عمل استریلیزاسیون دستگاه، قبل از خنک شدن نباید درب دستگاه باز شود زیرا تجهیزات شیشه ای در اثر این تغییر دمای ناگهانی ممکن است بشکنند. لوازم و مایعات قابل اشتعال نباید در دستگاه قرار داده شوند. تجهیزاتی که در دستگاه قرار داده می شوند باید بسته بندی شوند که برای این کار می توان از فویل آلومینیومی استفاده کرد. هم چنین برای قرار دادن لوله های آزمایش در فور، می توان درپوش آن ها را با فویل پوشاند و لوله ها را به صورت عمودی در دستگاه قرار داد.

پس از قرار دادن تجهیزات در دستگاه، دستگاه به برق وصل شده و روشن می شود. کلید برنامه ریزی فور فشار داده شده و تایمر در حالت Bypass قرار داده می شود. سپس دمای مورد نظر تعیین شده و باید منتظر ماند تا دستگاه گرم شود. نکته مهم این است که مدت زمان استریلیزاسیون از زمانی است که دستگاه به دمای مورد نظر برسد. در این حالت تمام قسمت های دستگاه گرم شده و در دمای مشخص شده هستند. لازم به ذکر است که به دلیل عایق بودن دستگاه، ممکن است چند ساعت لازم باشد تا دستگاه و وسایل داخل آن خنک شوند. اما اگر در دستگاه فن مناسب وجود داشته باشد زمان کمتری برای خنک شدن آن لازم است.

نکات مهم استفاده از دستگاه فور:

– تجهیزاتی که در دستگاه قرار داده می شوند نباید قابل سوختن باشند. این نوع تجهیزات باید در اتوکلاو استریل شوند تا آسیب نبینند. اما در صورت عدم دسترسی به اتوکلاو، دمای فور نباید بیشتر از 120 درجه سانتی گراد باشد.

– محلول های اسیدی نباید در دستگاه قرار داده شوند، هم چنین از ریختن مایعات کف دستگاه باید پرهیز شود.

– هنگام برداشتن تجهیزات باید از لوازم محافظتی مانند انبر، دستکش عایق و عینک محافظ چشم استفاده شود.

– واشر نسوز دستگاه باید هر روز بررسی شود.

– در پایان کار دستگاه تا وقتی دما به زیر 50 درجه سانتیگراد نرسیده نباید درب آن باز شود.

– فور باید هر ماه به طور کامل تمیز شود و هر 6 ماه توسط مسئول فنی، کالیبره شده و عملکرد آن بررسی شود.

– برای استفاده از دستگاه بهتر است از تایمر استفاده شود. این کار از روشن بودن بیهوده دستگاه و سوختن المنت ها جلوگیری می کند.

مزایا و معایب:

با توجه به این که در فور از آب استفاده نمی شود نسبت به اتوکلا ایمن تر است و باعث تخریب بسیاری از تجهیزات نمی شود. بنابراین در محیط های آزمایشگاهی رواج بیشتری دارد. علاوه بر این کوچک است و فضای کمی را اشغال می کند. سرعت مناسبی در استریل کردن تجهیزات دارد و به راحتی نصب و راه اندازی می شود. هم چنین هزینه نگه داری کمتری نسبت به اتوکلاو دارد و آسیب کمتری به محیط زیست وارد می کند زیرا برای استریل کردن تجهیزات در آن نیاز به مواد سمی وجود ندارد. در مقابل، معایبی هم برای این دستگاه وجود دارد. به طور مثال، برخی میکروارگانیزم ها را به طور کامل از بین نمی برد که از میان آن ها می توان به اسپورهای مقاوم به حرارت و پریون ها اشاره کرد.